जीवनको गोरेटोमा हिँड्दै गर्दा हामीले कतिपय सपनाहरू सजाएका हुन्छौँ र आफूबाट ठुलो अपेक्षा राखेका हुन्छौँ। तर, समय सधैँ हाम्रो सोचे जस्तो हुँदैन। जब हामीले सोचेको परिणाम हात लाग्दैन, तब हाम्रो मनभित्र एउटा सानो युद्ध सुरु हुन्छ। त्यो युद्ध हो सत्यलाई स्वीकार गर्ने कि बहानाको ओत लाग्ने? धेरैजसो अवस्थामा, हामी आफ्नो चित्त बुझाउन र समाजको नजरमा 'कम्जोर हुनबाट जोगिन चारवटा यस्ता पर्खालहरू खडा गर्छौँ, जसले हामीलाई तत्काल त राहत दिन्छन्, तर भित्रभित्रै हाम्रो आत्मबल खोक्रो बनाउँदै लैजान्छन्। ती हुन्: सुस्वास्थ्य, बौद्धिकता, उमेर र भाग्य।
१. स्वास्थ्यको आवरण: शरीरको भाषा र मनको डर
जब हामी हार खान्छौँ, शरीरलाई दोष दिनु सबैभन्दा सजिलो हुन्छ। "आज म अस्वस्थ भएँ", "मेरो टाउको दुख्यो" वा "यो जीउले कहिल्यै साथ दिएन" भन्नु एउटा यस्तो पीडा हो, जसमा सहानुभूति लुकेको हुन्छ। मानवीय संवेदनाका हिसाबले हेर्दा शरीर कमजोर हुनु स्वाभाविक हो, तर के वास्तवमै हाम्रो शरीर मात्र बाधक हो? इतिहासका पानाहरू पल्टाउने हो भने, थलिएका शरीर बोकेर पनि मानिसले संसार हल्लाईदिएका छन्। वास्तवमा, धेरैजसो अवस्थामा हाम्रो शरीरभन्दा बढी हाम्रो 'मन' अस्वस्थ भएको हुन्छ। हामीले स्वास्थ्यलाई एउटा यस्तो ढाल बनाउँछौँ, जसको पछाडि हाम्रो 'प्रयास नगर्ने प्रवृत्ति' लुकेको हुन्छ। बिरामी हुनु दोष होइन, तर बिरामी हुनुलाई नै जीवनको हार मान्नु चाहिँ आत्म-धोका हो।
२. बौद्धिकताको भ्रम: प्रतिभाको तुलो र मेहनतको कसी
दोस्रो ठुलो बहाना हामी आफ्नो दिमागको क्षमतालाई लिएर बनाउँछौँ। "म अरू जस्तो चलाख छैन", "मलाई त केही आउँदैन" भन्दै गर्दा हामी कतै न कतै आफ्नै अपमान गरिरहेका हुन्छौँ। हामीले अरूको सफलतालाई 'ईश्वरको वरदान' वा 'असाधारण प्रतिभा' भनिदिन्छौँ ताकि हामीले मेहनत गर्न नपरोस्। तर के बौद्धिकता केवल जन्मजात कुरा हो? होइन। यो त एउटा बिरुवा जस्तै हो, जसलाई निरन्तर कर्मको जलले सिँच्नुपर्छ। जब हामी "म कमजोर छु" भन्छौँ, तब हामीले आफ्नो सिक्ने र बढ्ने ढोका आफैँ बन्द गर्छौँ। मानवीय भावनाको गहिराइबाट हेर्दा, हरेक मानिससँग एउटा छुट्टै खुबी हुन्छ, मात्र त्यसलाई घोट्ने र तिखार्ने साहस चाहिन्छ।
३. उमेरको पर्खाल: धेरै चाँडो वा धेरै ढिलो?
उमेरलाई हामी कहिलेकाहीँ तगारो त कहिलेकाहीँ फुर्सदको बहाना बनाउँछौँ। "म अझै सानै छु, पछि गरौँला" वा "अब त मेरो बेला घर्किसक्यो, के हुन्छ र!" यी दुवै वाक्यहरू समयलाई दिइएका दोष हुन्। उमेरले त केवल हाम्रो अनुभवको रङ मात्र बदल्ने हो, हाम्रो जोसलाई होइन। नयाँ कुरा सिक्न वा इतिहास रच्नका लागि कुनै विशेष मुहूर्त वा उमेरको आवश्यकता पर्दैन। तर हामी उमेरको छहारीमा बसेर आफ्नो निष्क्रियतालाई लुकाउन खोज्छौँ। वास्तवमा, सपना देख्न र त्यसलाई पछ्याउन न त बालक हुनुले रोक्छ, न त वृद्ध हुनुले। रोक्छ त केवल हाम्रो 'भोलि गरौँला' भन्ने सोच र उमेरको आडमा लुकेको डरले।
४. भाग्यको शरण: कर्मबाट पलायन हुने अन्तिम बाटो
जब सबै कुराले साथ दिँदैन, तब मानिसले सबैभन्दा ठुलो भारी 'भाग्य' को थाप्लोमा बिसाइदिन्छ। "मेरो त कर्ममै यस्तो लेखिएको रहेछ", "भाग्य बलियो भएन" भन्नु एउटा यस्तो चित्त बुझाउने बाटो हो, जहाँ कसैलाई जवाफ दिनु पर्दैन। भाग्यलाई दोष दिँदा हामी आफूलाई 'निर्दोष' र 'पीडित' देखाउन सफल त हुन्छौँ, तर हामीले आफ्नो जीवनको लगाम भाग्यको हातमा सुम्पिन्छौँ। मानवीय संवेदनाका दृष्टिले भाग्यमा विश्वास गर्नु एउटा आध्यात्मिक पाटो होला, तर कर्म नगरी भाग्यलाई गाली गर्नु भनेको मैदानमा नउत्रँदै हार स्वीकार गर्नु हो। भाग्यले एउटा ढोका बन्द गर्ला, तर अर्को ढोका खोज्ने काम त हाम्रै हो।
निष्कर्ष: बहानाको ओतबाट बाहिर निस्कँदा
यी चार बहानाहरू सुन्दा जति स्वाभाविक लाग्छन्, यिनले हाम्रो व्यक्तित्वलाई त्यति नै साँघुरो बनाउँछन्। अपेक्षा बमोजिम काम गर्न नसक्नु मानवीय कमजोरी हुन सक्छ, तर त्यसलाई ढाकछोप गर्न यस्ता तर्कहरू बुन्नु बौद्धिक दरिद्रता हो। एउटा सार्थक जीवन बाँच्नका लागि बहानाको न्यानो ओतभन्दा कर्मको रापिलो घाम प्यारो हुनुपर्छ।
जब हामी ऐनाको अगाडि उभिन्छौँ, तब हामीले आफैँलाई के जवाफ दिन्छौँ? "म बिरामी थिएँ", "म कम बुद्धिको थिएँ", "म सानो वा बुढो थिएँ" वा "मेरो भाग्य थिएन"? यी प्रश्नहरूले हामीलाई कहिल्यै शान्ति दिँदैनन्। तर जब हामी भन्छौँ,"मैले प्रयास गरेँ, तर पुगेन, अब म फेरि प्रयास गर्छु", तब मात्र हामी साँचो अर्थमा मानव हुन्छौँ। बहानाहरूले क्षणिक सहानुभूति त देलान्, तर सफलताको शिखरमा पुग्न त बहाना होइन, दृढ संकल्प र इमानदार स्वीकारोक्ति नै चाहिन्छ। त्यसैले, बहानाको पर्दा हटाऔँ र सत्यको सामना गरौँ।
