फेरि त्यही भयावह घटना दोहोरिएको छ।
सेप्टेम्बरको सुरुमा भारतको मध्य प्रदेशको सानो गाउँमा केटाकेटीहरूको अनौठो मृत्युको एक श्रृंखलाले स्थानीय स्वास्थ्य कर्मीहरूलाई सतर्क बनाएको छ ।
एकदेखि छ वर्ष उमेरका कम्तीमा ११ बालबालिकाको साधारण खोकीको सिरप खाएपछि केही दिनमै मृत्यु भयो । सुरुमा स्वास्थ्य अधिकारीहरूले पिउने पानीदेखि लिएर लामखुट्टे सम्म परीक्षण गरे, तर अन्ततः पत्ता लाग्यो कि तिनीहरूको मृगौला फेल भएको थियो।
केही हप्ता पछि चेन्नईस्थित एक राज्य प्रयोगशालाले डर लाग्दो सत्य पुष्टि गर्यो कि उक्त सिरपमा ४८.६ प्रतिशत डायथिलिन ग्लाइकोल थियो जुन औषधिमा कहिल्यै पनि हुनु नहुने विषाक्त औद्योगिक रासायनिक पदार्थ हो। यस विषाक्त मदिरा सेवनपछि मृगौलाको असफलता सामान्य परिणाम हो।
तर यो त्रासदी मध्य प्रदेशमै सीमित रहेन। छिमेकी राजस्थानमा पनि दुई साना बालबालिकाको मृत्यु स्थानीय रूपमा बनेको डेक्स्ट्रोमेथोर्फान सिरप सानो उमेरका बच्चाहरूका लागि असुरक्षित खोकी दबाउने औषधि सेवन गरेपछि भएको भन्दै आक्रोश र सरकारी अनुसन्धान सुरु भयो।
भारतका लागि यो एक पुरानो दु:स्वप्नको पुनरावृत्ति हो।
विगत वर्षहरूमा डायथिलिन ग्लाइकोल मिसिएको भारतीय सिरपका कारण दर्जनौँ बालबालिकाले ज्यान गुमाएका छन्। सन् २०२३ मा भारतमै बनेका दूषित सिरपहरूका कारण गाम्बियामा ७० बालबालिकाको र उज्बेकिस्तानमा १८ बालबालिकाको मृत्यु भएको थियो।
सन् २०१९ को डिसेम्बरदेखि २०२० को जनवरीसम्म जम्मुमा पाँच वर्षमुनिका कम्तीमा १२ बालबालिकाको मृत्यु खोकीको सिरपका कारण भएको बताइएको थियो र कार्यकर्ताहरूले वास्तविक संख्या अझ बढी हुन सक्ने बताएका थिए।
पहिले पनि कोडिनयुक्त सिरपको दुरुपयोग व्यापक थियो । कोडिन एक हल्का अफिम वर्गको तत्व हो जसले धेरै मात्रा सेवन गर्दा नशा ल्याउँछ र लत लाग्न सक्छ। यो साना बालबालिकाका लागि सिफारिस गरिएको छैन।
हरेक पटक यस्तो दुर्घटना हुँदा नियामक निकायहरूले सुधारको वाचा गर्छन्, तर केही समयपछि दूषित सिरप फेरि बजारमा देखिन्छन् । जसले भारतको टुक्रा-टुक्रा भएको औषधि बजार र कमजोर नियमन प्रणालीको झल्को दिन्छ। सयौँ साना कम्पनीहरूले सस्तो र प्रायः अनुमोदन विहीन सिरपहरू उत्पादन गर्छन् र ती खुला रूपमा बेचिन्छन्।
ताजा घटनापछि भारतको स्वास्थ्य मन्त्रालयले डाक्टरहरूलाई बालबालिकामा खोकीका औषधि “सावधान पूर्वक र तर्कसंगत रूपमा” प्रयोग गर्न निर्देशन दियो । सिरपका नमुना संकलन गर्यो, बिक्री रोक्यो र अनुसन्धान सुरु गर्यो।
तर विज्ञहरूका अनुसार समस्या केवल अत्यधिक प्रयोगमा सीमित छैन । यसले भारतको औषधि नियमन प्रणालीकै गम्भीर कमजोरी प्रकट गर्छ।
भारतीय खोकी सिरप बजार सन् २०२४ मा २६२.५ मिलियन डलरबाट बढेर सन् २०३५ सम्म ७४३ मिलियन डलर पुग्ने अनुमान छ । वार्षिक वृद्धिदर ९.९प्रतिशत रहेको छ ।
दशकौँदेखि चिकित्सकहरुले ती सिरपहरू लेख्ने र बिरामीहरूले तिनलाई चाँडो राहतको रूपमा लिन थालेका छन् । यद्यपि अधिकांशले खास लाभ गर्दैनन् र हानिकारक पनि हुन सक्छन्।
यी मीठा स्वादका सिरपहरूमा चिनी, रङ, स्वादका साथै एन्टिहिस्टामिन, डिकन्जेस्ट्यान्ट, र एक्स्पेक्टोरन्टजस्ता रसायनहरू मिसाइएका हुन्छन्। सिद्धान्ततः यी तत्वहरूले सास फेर्ने मार्ग खुलाउन वा खोकी कम गर्न सहयोग गर्छन्, तर व्यवहारमा, तिनको प्रभाव नगण्य हुन्छ । अधिकांश खोकी केही दिनमै आफैं निको हुन्छ।
खोकीका कारणहरू र उपचार
खोकी संक्रमण वा एलर्जी दुबै कारणले हुन सक्छ। सामान्यतया सिरपहरू दुई प्रकारका हुन्छन् ।
निद्रा लाग्ने सिरप जसले बच्चालाई आराम दिन्छ र ब्रोन्कोडाइलेटर जसले सास फेर्न सजिलो बनाउँछ।
चिकित्सकहरूले प्रायः यी दुई मध्ये एउटा मात्र प्रयोग गर्छन्।
मुम्बईका बाल रोग विशेषज्ञ डा. राजाराम डी. खरेका अनुसार अहिलेका प्रदूषित सहरहरूमा बालबालिकामा हुने अधिकांश खोकी एलर्जी र धूलो–धुवाँका कारण हुने हुन्छन् संक्रमणका कारण होइन।
“यी बालबालिकामा राति वा बिहान खोकी बढ्छ र बारम्बार फर्किन्छ। यस्तो अवस्थामा इनहेलर वा नेब्युलाइजरमार्फत ब्रोन्कोडाइलेटर नै सबैभन्दा प्रभावकारी हुन्छ,” डा. खरे भन्छन्। “खोकी सिरपले सामान्य खोकीको अवधि घटाउँदैन; अधिकतम केही समयको राहत दिन सक्छ। तर यसले लत,विषाक्तता वा ओभरडोजको जोखिम ल्याउन सक्छ।”
भारतमा खोकी सिरप किन यति प्रचलित छन्?
मुख्य कारण भनेको भारतको विशेष गरी साना सहर र गाउँमा कमजोर प्राथमिक स्वास्थ्य प्रणाली हो। ग्रामीण क्षेत्रमा करिब ७५ प्रतिशत स्वास्थ्य सेवा अप्रशिक्षित आरएमपिहरूले प्रदान गर्छन् । जसले औपचारिक चिकित्सा शिक्षा लिएका हुँदैनन्। यिनैले सिरपहरूलाई मुख्य उपचारको रूपमा प्रयोग गर्छन्।
डा. कफिल खान भन्छन्, “गोरखपुरमा कार्यरत हुँदा मैले देखेँ कि डिग्री नभएकाहरूले समेत खोकी सिरप बाँडिरहेका थिए।” त्यसैगरी धेरै गरीब बिरामीहरू औषधि पसलमै सल्लाह लिन जान्छन् जहाँ प्रायः योग्य फार्मासिस्ट नै हुँदैनन्।
पूर्व औषधि कार्यकारी र सार्वजनिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ दिनेश ठाकुर भन्छन्, “राम्रो गुणस्तरका औषधिहरू ठूला सहरमा मात्र भेटिन्छन्। गाउँ र साना सहरहरूमा स्थिति अत्यन्त खराब छ।” बालबालिकाका अभिभावकहरूको दबाबले पनि गलत प्रयोग बढाउँछ। बच्चाको खोकी दुई–तीन दिनमै निको नभए अर्को डाक्टर वा औषधि पसलतिर लाग्ने प्रवृत्ति बलियो छ।
डा. खानका अनुसार, “मैले एमडी डिग्री भएका बालरोग विशेषज्ञहरूलाई पनि सानै बच्चाहरूलाई एम्ब्रोक्सोल सिरप लेखिरहेको देखेको छु। तर दुई वर्षमुनिका बालबालिकाले थुक फ्याँक्न सक्दैनन् जसले फोक्सोमा झन् समस्या निम्त्याउँछ।”
उनी भन्छन् भारतका लागि अब आवश्यक छ खोकी सिरपसम्बन्धी स्पष्ट नीति र डाक्टर तथा अभिभावकबीच जागरूकता अभियान ।
