आइतबार, ६ मंसिर २०८३ सक्रिय अपडेट सक्रिय सिफारिस
ट्रेन्डिङ
#प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह#महासचिव शंकर पोखरेल#एसिया कप राइजिङ स्टार्स#नेपालले पहिलो जित#सांस्कृतिक सम्बन्ध#तल्लो अरुण जलविद्युत्#सोमबार शिलान्यास#सभामुख डोलप्रसाद अर्याल#पशु ढुवानी#चरम लापरबाही#अध्यक्ष राजेन्द्र लिङ्देन#सनातन हिन्दुराष्ट्र#प्रधानमन्त्री शाह नयाँदिल्लीमा#घोप्टेभिरको डाँडा#जोखिमपूर्ण भाग झार्न थालियो #प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह#महासचिव शंकर पोखरेल#एसिया कप राइजिङ स्टार्स#नेपालले पहिलो जित#सांस्कृतिक सम्बन्ध#तल्लो अरुण जलविद्युत्#सोमबार शिलान्यास#सभामुख डोलप्रसाद अर्याल#पशु ढुवानी#चरम लापरबाही#अध्यक्ष राजेन्द्र लिङ्देन#सनातन हिन्दुराष्ट्र#प्रधानमन्त्री शाह नयाँदिल्लीमा#घोप्टेभिरको डाँडा#जोखिमपूर्ण भाग झार्न थालियो
विचार

‘सुरक्षित यात्राको अधिकार, मेरो मानव अधिकार’

डा. टीका ढकाल · आइतबार, २९ कात्तिक, २०८३ मा प्रकाशित
‘सुरक्षित यात्राको अधिकार, मेरो मानव अधिकार’
काठमाडौं, कात्तिक २९ :

सडक मानिसलाई गन्तव्यसम्म पुर्यावउने माध्यम मात्र होइन, जीवनका सपना, सम्भावना र सम्बन्धहरू जोड्ने सार्वजनिक सेतु पनि हो। यही सडक कहिलेकाहीँ कसैका लागि जीवनको अन्तिम यात्रा बनिदिन्छ। बिहान घरबाट हाँस्दै निस्किएको मानिस साँझ फर्केर आउँछ भन्ने प्रतीक्षामा बसेको परिवारले जब दुर्घटनाको खबर सुन्छ, त्यसपछि उसको संसार एकाएक बदलिन्छ। घरको ढोकामा टाँगिएको झोला, टेबुलमा बाँकी रहेको खाना, मोबाइलमा सुरक्षित नम्बर र फर्किने वाचा सबै स्मृतिमा परिणत हुन्छन्। 

दुर्घटनामा एउटा मानिसको मृत्यु हुन्छ, तर त्यसको पीडा एउटा व्यक्तिमा मात्र सीमित रहँदैन; सिङ्गो परिवारको वर्तमान र भविष्यलाई प्रभावित गर्छ। त्यसैले सडक दुर्घटनालाई सवारीसाधनको ठक्कर वा यातायात व्यवस्थापनको प्राविधिक समस्याका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यो जीवनको अधिकार, मानवीय मर्यादा, सामाजिक न्याय र राज्यको उत्तरदायित्वसँग प्रत्यक्ष जोडिएको प्रश्न हो।

आज नोभेम्बर १५, २०२६, सडक दुर्घटनामा ज्यान गुमाएका तथा घाइते भएका व्यक्तिहरू र उनीहरूका परिवारको सम्झनामा विश्वभर सडक दुर्घटना पीडितहरूको विश्व स्मृति दिवस मनाइँदै छ। प्रत्येक वर्ष नोभेम्बर महिनाको तेस्रो आइतबार मनाइने यो दिवस शोकको औपचारिकता मात्र होइन, विगतका दुर्घटनाबाट पाठ सिक्ने, वर्तमानको कमजोरी पहिचान गर्ने र भविष्यमा जीवन जोगाउने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्ने अवसर हो। यस दिन संसारले दुर्घटनामा ज्यान गुमाएकाहरूलाई सम्झन्छ, घाइतेहरूको पीडाप्रति ऐक्यबद्धता जनाउँछ र सडक सुरक्षालाई सार्वजनिक प्राथमिकताको विषय बनाउन सरकार तथा नागरिक समाजलाई आह्वान गर्छ। स्मृतिको वास्तविक अर्थ विगतलाई सम्झनु मात्र होइन, त्यही पीडा फेरि दोहोरिन नदिनु पनि हो।

नेपालको सडक अवस्थालाई हेर्दा यो दिवस अझ गम्भीर र संवेदनशील बनेर आएको छ। सडक दुर्घटना हाम्रो राष्ट्रिय जीवनको नियमित दुःखद समाचारजस्तै बन्दै गएको छ। नेपाल प्रहरीका अनुसार सन् २०२५ मा देशभर २८ हजार ६९२ सडक दुर्घटना अभिलेख भएका थिए। ती दुर्घटनामा २ हजार ५४९ जनाले ज्यान गुमाए भने हजारौँ व्यक्ति घाइते भए। यी तथ्याङ्कलाई केवल वार्षिक प्रतिवेदनका अङ्कका रूपमा पढेर पुग्दैन। प्रत्येक मृतकको पछाडि एउटा परिवार छ, प्रत्येक गम्भीर घाइतेको पछाडि उपचार, पुनर्स्थापना र जीवनयापनको लामो संघर्ष छ। प्रत्येक दुर्घटनाले कुनै न कुनै परिवारको आर्थिक आधार, भावनात्मक सम्बन्ध र भविष्यको योजनामा गहिरो चोट पुर्यायएको छ। 

सडकखण्डका दुर्घटना, पहाडी राजमार्गका बस दुर्घटना तथा देशका विभिन्न ठाउँमा भएका मोटरसाइकल र सार्वजनिक यातायातका दुर्घटनाहरू हाम्रा सामूहिक स्मृतिमा छन्। यस्ता घटनामा हराएका जीवन र बेपत्ता यात्रुका परिवारले भोगेको अनिश्चितता सामान्य दुःख होइन। कसैको शवसमेत फेला नपर्दा परिवारले मृत्युको शोक र आशाको प्रतीक्षा एकैसाथ बोकेर बाँच्नुपर्छ। दुर्घटनाको क्षण समाचारमा आउँछ, उद्धारका दृश्य सार्वजनिक हुन्छन्, केही दिन बहस चल्छ; तर त्यसपछि पीडित परिवारको जीवनमा सुरु हुने लामो संघर्ष प्रायः सार्वजनिक चासोबाट हराउँछ। यही हाम्रो सामाजिक संवेदनशीलताको एउटा कमजोर पक्ष हो।

सडक दुर्घटनाको कारण खोज्दा चालकको लापरबाहीलाई मात्र दोष दिएर राज्य र प्रणालीको जिम्मेवारीबाट उम्कन मिल्दैन। तीव्र गति, मादक पदार्थ सेवन, जथाभावी ओभरटेक, चालकको थकान, सवारीसाधनको प्राविधिक अवस्था र ट्राफिक नियमको अवज्ञा महत्त्वपूर्ण कारण हुन्। तर सडकको कमजोर डिजाइन, जोखिमयुक्त मोड, अव्यवस्थित निर्माण, पहिरोको पूर्वसूचना अभाव, सडक मर्मतमा उदासीनता, कमजोर नियमन, प्रभावकारी उद्धार प्रणालीको कमी र सार्वजनिक यातायातको अव्यवस्थाले पनि दुर्घटनाको जोखिम बढाउँछन्। नागरिकको गल्तीमा नागरिक जिम्मेवार हुनुपर्छ, तर राज्यको कमजोरीबाट उत्पन्न जोखिमको जवाफदेहिता राज्यले नै लिनुपर्छ। सडक सुरक्षाको प्रश्नलाई व्यक्ति र सरकारबीच दोषारोपणको विषय होइन, साझा जिम्मेवारी र संस्थागत सुधारको विषय बनाउनुपर्छ।

यस सन्दर्भमा सडक सुरक्षालाई मानव अधिकारको अभिन्न हिस्साका रूपमा स्थापित गर्न आवश्यक छ। प्रत्येक नागरिकलाई सुरक्षित रूपमा यात्रा गर्न पाउने अधिकार छ। पैदलयात्रीले सडक काट्दा ज्यानको जोखिम मोल्नुपर्ने, सार्वजनिक यातायातमा यात्रा गर्दा क्षमताभन्दा बढी यात्रु बोक्ने अवस्था सहनुपर्ने र दुर्घटनामा परेपछि समयमै उपचार नपाउने परिस्थिति सभ्य समाजका लागि स्वीकार्य हुन सक्दैन। सुरक्षित सडक, भरपर्दो सार्वजनिक यातायात, दक्ष चालक, प्रभावकारी आकस्मिक उद्धार, गुणस्तरीय उपचार र दुर्घटनापछिको पुनर्स्थापना नागरिकका आधारभूत अधिकारसँग जोडिएका विषय हुन्। दुर्घटनामा परेका परिवारलाई सहानुभूति दिएर मात्र राज्यको दायित्व पूरा हुँदैन। उनीहरूलाई कानुनी सहायता, मनोसामाजिक परामर्श, आर्थिक तथा सामाजिक पुनर्स्थापना र न्यायमा सहज पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

हामीले सडक सुरक्षालाई विकासको एउटा सहायक विषयका रूपमा होइन, विकासको गुणस्तर मापन गर्ने आधारका रूपमा लिनुपर्छ। फराकिला सडक, महँगा पुल र आकर्षक पूर्वाधार निर्माणले मात्र विकासको अर्थ पूरा गर्दैनन्। ती सडकमा नागरिकले निर्भयतापूर्वक यात्रा गर्न पाउँछन् कि पाउँदैनन् भन्ने प्रश्न अझ महत्त्वपूर्ण छ। कुनै सडक निर्माण सम्पन्न भएको घोषणा गर्नु उपलब्धि होइन, त्यही सडकमा नागरिकको जीवन सुरक्षित हुनु वास्तविक उपलब्धि हो। सडकको बजेट, निर्माणको गुणस्तर, जोखिम पहिचान, नियमित अनुगमन र दुर्घटना न्यूनीकरणको परिणामलाई विकासको मूल्याङ्कनसँग जोड्नुपर्छ। सडक सुरक्षामा हुने लगानीलाई खर्च होइन, नागरिकको जीवन बचाउने सामाजिक लगानीका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

यसै मानवीय दायित्वलाई आत्मसात् गर्दै नासा नेपाल, नासा फाउन्डेसन नेपाल तथा सडक सुरक्षा र मानव अधिकारका क्षेत्रमा क्रियाशील संघसंस्थाहरूले पीडित परिवारसँगको सहकार्यमा “सडक दुर्घटना पीडितहरूका लागि एकजुट” राष्ट्रिय अभियान अघि बढाएको छ। यसको मूल मान्यता “सुरक्षित यात्राको अधिकार, मेरो मानव अधिकार !” हो। यो अभियान दुर्घटनापीडितलाई सम्झने कार्यक्रम मात्र नभई उनीहरूको आवाजलाई नीति निर्माण र राज्यको जवाफदेहितासँग जोड्ने प्रयास हो। पीडितहरूको तथ्याङ्क सङ्कलन, कानुनी सहयोग, उपचार तथा परामर्श, सीप विकास र रोजगारीमा सहजीकरण, पीडित परिवारका अनुभवको सार्वजनिककरण र सरकारी निकायमा नीतिगत सुधारका लागि पैरवी यसका महत्त्वपूर्ण कार्यक्षेत्र हुन्। दुर्घटनापछि पीडित परिवारले भोग्नुपर्ने अदृश्य पीडा र दीर्घकालीन समस्यालाई राष्ट्रिय बहसको विषय बनाउनु यस अभियानको विशिष्ट पक्ष हो।

विशेषतः दुर्घटनापीडित परिवारको अनुभवलाई नीतिगत सुधारको आधार बनाउनुपर्छ। नीति निर्माण गर्ने व्यक्तिले दुर्घटनाबाट प्रभावित परिवारको कथा सुन्नुपर्छ। अस्पतालको शय्यामा उपचार खर्च जुटाउन संघर्ष गरिरहेको परिवार, परिवारको एक मात्र कमाउने सदस्य गुमाएको घर र शारीरिक अशक्तताका कारण रोजगारी गुमाएको व्यक्तिको वास्तविकता बुझ्नुपर्छ। पीडितको आवाजविना बनाइने सडक सुरक्षा नीति अपूर्ण हुन्छ। उनीहरूलाई कार्यक्रमका अतिथि वा सहानुभूति प्राप्त गर्ने व्यक्तिका रूपमा मात्र होइन, अधिकारका पक्षधर र नीतिगत परिवर्तनका साझेदारका रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ।

सडक दुर्घटना न्यूनीकरणका लागि नागरिकको व्यवहारमा परिवर्तन पनि उत्तिकै आवश्यक छ। चालकले गति नियन्त्रण गर्नुपर्छ, यात्रुले सुरक्षाका नियम पालना गर्नुपर्छ, मोटरसाइकल चालकले हेल्मेट र चारपाङ्ग्रे सवारीका यात्रुले सिटबेल्ट प्रयोग गर्नुपर्छ। पैदलयात्रीले पनि ट्राफिक नियमको सम्मान गर्नुपर्छ। विद्यालय तहदेखि नै सडक सुरक्षा शिक्षा दिनुपर्छ। चालकको व्यावसायिक क्षमता, स्वास्थ्य अवस्था र विश्रामको सुनिश्चितता गर्नुपर्छ। दुर्घटना भएपछि उद्धारका लागि एम्बुलेन्स, स्वास्थ्य संस्था र सम्बन्धित निकायबीच प्रभावकारी समन्वय हुनुपर्छ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, नियम उल्लङ्घन गर्ने जोसुकैलाई पनि पहुँच र प्रभावका आधारमा होइन, कानुनका आधारमा जवाफदेही बनाउनुपर्छ।

आजको स्मृति दिवसमा हामीले एउटा गम्भीर सत्य स्वीकार गर्नुपर्छ-सडक दुर्घटनामा गुमेको जीवन फर्काउन सकिँदैन, तर दुर्घटनाबाट जोगाउन सकिने जीवन जोगाउन सकिन्छ। शोकसभामा व्यक्त गरिएका शब्दभन्दा सडकमा गरिएको सुधार ठूलो श्रद्धाञ्जली हो। दुर्घटनापछि बालिएको दीपभन्दा दुर्घटना हुन नदिने व्यवस्था अझ अर्थपूर्ण स्मारक हो। मृतकको सम्झनामा मौनधारण गर्नु मानवीय संवेदना हो, तर अरूको जीवन सुरक्षित बनाउन सक्रिय हुनु सामाजिक उत्तरदायित्व हो।


सडकमा ज्यान गुमाएका सम्पूर्ण नागरिकप्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दछु। घाइते तथा दुर्घटनाको दीर्घकालीन पीडामा बाँचिरहेका व्यक्तिहरूप्रति सम्मान र ऐक्यबद्धता व्यक्त गर्दछु। आफ्ना प्रियजन गुमाएर पनि न्याय, सुरक्षा र परिवर्तनका लागि आवाज उठाइरहेका परिवारहरूको साहसप्रति विशेष सम्मान प्रकट गर्दछु। अब सडक दुर्घटनालाई नियति भनेर स्वीकार गर्ने होइन, रोक्न सकिने मानवीय क्षति भनेर बुझ्ने समय आएको छ। राज्यले जिम्मेवारी लिनुपर्छ, नागरिक सचेत बन्नुपर्छ र समाजले पीडितको आवाज सुन्नुपर्छ।

किनकि सडकको गन्तव्यमा पुग्नुभन्दा ठूलो कुरा सकुशल घर फर्किनु हो। कुनै आमाले सन्तानको बाटो हेर्दै जीवन बिताउन नपरोस्, कुनै बालबालिकाले अकालमै अभिभावक गुमाउन नपरोस् र कुनै परिवारले सडक दुर्घटनाका कारण आफ्नो संसार गुमाउन नपरोस्। सुरक्षित यात्रा दया होइन, अधिकार हो। जीवन संयोगको भरोसामा होइन, सुरक्षा र जिम्मेवारीको सुनिश्चिततामा बाँच्न पाउनुपर्छ।

दिवङ्गतहरूप्रति श्रद्धाञ्जली, पीडित परिवारप्रति ऐक्यबद्धता र सुरक्षित सडकका लागि हाम्रो साझा प्रतिबद्धता । ‘सुरक्षित यात्राको अधिकार, मेरो मानव अधिकार’ - डा. टीका ढकाल

यो समाचार पढेर तपाईंलाई कस्तो लाग्यो ?

सम्बन्धित समाचार

थप समाचार